Uğur YATMAZ Proje ve Yatırım Finansal Danışmanlık Faaliyetleri

UĞUR YATMAZ DANIŞMANLIK FAALİYETLERİ

Bir ülkenin gelişmişlik düzeyinden bahsederken sıklıkla kullanılan ölçütlerden biri de o ülkede gerçekleştirilen yatırım toplamıdır. Mal ve hizmet üretmenin en temel şartı üretim tesislerin kurulması ve işletilmesi dir. Bu faaliyetin realize edilebilmesi ise o ülkedeki fon ve kaynaklarının yatırıma dönüştürülmesi, sürdürülebilir kalkınmanın temel özelliğidir.

Genelde ülke ve toplumların özelde ise kişilerin ihtiyaçları sınırsız iken bu ihtiyaçları karşılayacak kaynaklar sınırlılık arz etmektedir. Bu nedenle elde bulunan kıt kaynaklarla sonsuz ihtiyaçların karşılanması her zaman mümkün olmamaktadır. Kaynakların optimum kullanımı, en yüksek faydayı sağlayacak yatırım alternatifine kaynakların yönlendirilmesi son derece önem kazanmaktadır.Bu noktada, her yatırım alternatifi için kullanacağı kaynak ve karşılığında üreteceği katma değeri ortaya koyan bir çalışma yapılması gerekmektedir. Bu çalışmalar ülkemizde fizibilite etüdü olarak anılmaktadır. 

Yatırım; bir işletme kurmak amacıyla eldeki parasal değerlerin fiziksel değerlere dönüşümünü ifade eder. Yani her yatırım, daha sonra tekrar para getiren bir ekonomik değerdir.Yatırımlar yapıldıkları dönemde işletmenin karına olumsuz etkide bulunur ve birim maliyeti arttırırken;  tamamlanıp nakit girişi sağlamaya başlayınca karlılık artışını getirir. 

Yatırımların başarılı olabilmesi için gerekli şart kararların rasyonel ve amaca uygun bir analize dayandırılmalıdır.Kesin bir yatırım kararı almadan önce ekonomik, teknik, finansal, yasal ve mali araştırmalar yapılarak işletmenin kurulmasının karlı ve yararlı olup olmayacağını ortaya koyan sistemli ve bilimsel çalışmalara ise fizibilite raporu denir.

 Bu nedenle fizibilite raporuna kurulabilir lik  ya da yapılabilirlik araştırması da denmektedir. Fizibilite raporu, işletme açısından çok yönlü yararlar sağlayan araştırmaların toplamıdır. Bu araştırmaların amaçları ise şöyledir:

Kesin proje çalışmalarına geçmeden önce yapılan ön-proje çalışmaları ile araştırma giderlerini azaltmak. Çünkü ön proje kesin projeye göre daha ucuzdur.Seçenekler arasından işletmenin nerede ve hangi büyüklükte kurulacağını tercih etmek. İşletmenin en verimli ve karlı olacağı bölgeye (kuruluş yeri) ve en etkin alana (konumluk yeri) kurulmasını sağlamak İşletme sahiplerine yatırımın finansal boyutu ve dış kaynak ihtiyacı hk. bilgi vermek.  Sermaye tedarik seçenekleri hk. bilgi sağlamak.

PROJE VE FİZİBİLİTE
Bir ülkenin gelişmişlik düzeyinden bahsederken sıklıkla kullanılan ölçütlerden biri de o ülkede gerçekleştirilen yatırım toplamıdır. Mal ve hizmet üretmenin en temel şartı üretim tesislerin kurulması ve işletilmesi dir.

PROJE  VE FİZİBİLİTENİN HAZIRLANMASI
Gümrük muafiyeti ve ya yatırım indirimlerinden yararlanmak.Kredi olanaklarından yararlanmak. Devlet Planlama Teşkilatının onayladığı raporlar kredi kuruluşlarına sunulduğu takdirde uzun vadeli borç para sağlanabilir.
Yatırımın konusuna ve hangi çıkar grubu için hazırlandığına bağlı olarak fizibilite etütleri bazı farklılıklar göstermektedir. İçerikte ve kapsamda görülen bu değişiklikler nedeniyle de standart bir örneği yoktur ve raporların hazırlanması güçleşir. Bu nedenle işletmeler genellikle bu konuda uzman kişilerden yararlanmayı tercih ederler. Günümüzde özellikle kuruluş kararı vermeden önce bir fizibilite etüdünün yapılması modern işletmeciliğin ilk adımı olarak kabul edilir. Oldukça zaman alan bu çalışmalar sonucunda bir rapor çıkarılır ve bu raporda aşağıdaki hususlar yer alır:
Projenin özeti ve varılan sonuçlar.
Yatırımcı hk. genel bilgiler.
Üretilmesi düşünülen mal ve hizmetlerin tanıtımı
Pazar araştırması.
Kuruluş yeri seçimi.
Kapasite seçimi.
Üretim teknolojisi seçimi.
Makine ve teçhizat seçimi.
Üretim için gerekli hammadde, malzeme temin olanakları ve olası fiyatlar.
Yakıt ve enerji ihtiyacı, temin olanakları ve alış fiyatları.
İşgücü ihtiyacı, nitelikleri, temin imkanı ve ücretleri
Finansman planı ve yatırım harcamalarının yıllara dağılımı.
Projenin yatırım uygulama planı.
Üretim maliyet tahminleri.
Mali projeksiyonlar.(proforma gelir tablosu-proforma bilanço)
Projenin gerçekleşmesi ile milli ekonomiye sağlanacak faydalar.
Bir yatırım projesi hazırlamak demek ,alternatifler arasından seçim yapmak demektir. Alternatiflerin olmadığı bir durumda sağlıklı karar vermek  veya seçim yapmak mümkün değildir. Bu nedenle fizibilite raporlarında alternatifler ve bunlar arasındaki karşılaştırmalar belirtilmelidir. Özellikle kuruluş yeri, kapasite, teknoloji, makine ve teçhizat gibi konularda yapılan tercihlerin diğer alternatiflerden üstün yönleri açıkça gösterilmelidir. Bir yatırımın başarı ile uygulanabilmesi için aşağıdaki adımlar izlenmelidir:

Başlıca Yatırım Amaçları

Komple yeni bir sektörde faaliyete başlamak.
Mevcut kapasiteyi koruyabilmek için eskiyen donanımı yenilemek.
Kapasite artışı sağlamak için yeni donanım eklemek.
Yeni teknolojilerden faydalanmak ve yeni ürünler üretmek maksadıyla yatırım yapmak.

Kalite düzeltmek amacıyla yapılan yatırımlar.
Mamulün tüketiciye ulaşması ve dağıtım kanallarının etkinliğini arttırmak maksadıyla yapılan yatırımlar.
Çevrenin kirlenmesini önlemek, işçi sağlığı ve halk sağlığını temin etmek maksadıyla yapılan yatırımlar.

Yatırım Projesi:
Yatırım Projesi, belli bir üretim işini en az maliyetle gerçekleştirmek ve en yüksek ekonomik ve teknik etkinliğe ulaşmak için, hangi kapasitede ve nerede üretileceğinin, bilgi ve verilerin sistematik kullanılması ile kararlaştırılması ve uygulamaya konulması davranışıdır.
Yatırım projeleri :
İşletmelerde rizikoyu azaltır.
İktisadi faydayı arttırır.
İşletmeciliği yükseltir.
Ülkede bilinmeyen alanlarda üretim imkanları sağlar
En az rizikolu kaynaklara üretim önceliği sağlar.

Yatırım Projelerinin Hazırlanması:

Bir yatırım projesi birbirini izleyen değişik aşamalardan geçerek hazırlanır. Bu aşamalardan birinin gözden uzak tutulması tutarlı karalar almayı güçleştirir. Ayrıca yatırım projelerinin gerek yurt içi, gerek yurt dışı kredi kurumlarına sunulabilecek nitelikte ve onların değerlendirmelerine imkan tanıyacak şekilde hazırlanması gerekir.Fikir olarak tasarlanmasından hazırlık, eleme, seçme, yatırımın gerçekleşmesi ve sonunda işletmeye alma dönemine kadar süren faaliyetler proje çalışmaları kapsamına girmektedir.

Temel olarak bir yatırım projesi hazırlama aşamaları :
Proje Fikrinin Doğuşun
Ön Araştırma
Fizibilite Etüdün

 Genel Değerlendirme ve Yatırım Kararının Alınması
Kesin Proje
Projenin Uygulanması
Deneme Üretimin
Üretime Geçiş (İşletmeye Alma)
Fizibilite Etütleri :

Fizibilite etütleri kelime anlamı itibari ile yapılabilirlik raporları şeklinde tanımlanmaktadır. Yabancı literatürde, fizibilite çalışmasının genel tanımı, yapılacak yatırım ekonomik, mali ve teknik analizlerin yapılması şeklindedir.

Fizibilite etütleri, faaliyette bulunulacak işletmelerin daha önceden karlılık durumlarının incelenmesidir. 

Zarar eden işletmelerin neden zarar ettiklerini, karlı olanların performansının arttırılmasını, yatırımın milli ekonomiye katkısı ve sosyal faydasının tespiti, fizibilite etütlerinin içeriğini oluşturur. 

Fizibilite etüdlerinde yatırımcının ne üreteceği, nerede, ne kadar, ne zamanda üreteceği, ne fiyattan nereye satacağı, ne kadarlık bir yatırım tutarına fon temin edileceği, yatırımdan ne kadarlık bir gelir temin edileceği sorularına cevap verilmelidir Bir fizibilite etüdü ;

Çalışma Özeti,
Projenin Tanımı ve Kapsamı,
Pazar Araştırması,
Hammadde Etüdü,
Yer seçimi ve Çevresel Etkiler,
Kapasite Seçimi,
Teknoloji Seçimi ve Mühendislik,
Organizasyon ve İnsan Kaynakları,
Toplam Yatırım Tutarı,
Uygulama Programı,
İşletme Dönemi Gider ve Gelirleri,
Projenin Finansmanı ve Finansal Analiz,
Projenin Ticari ve Ulusal Açıdan Değerlendirilmesi, konu başlıklarını kapsamalıdır.
Fizibilite etüdü, Pazar analizi, Teknik analiz, Finansal analiz ,Hukuksal analiz, Ekonomik analiz olarak ayrılır;

1.    PAZAR ANALİZİ: 

Bu bölümde, yatırım sonucu elde edilecek ürünlerin yönelik olduğu pazar bölümü, hedef kitlesi, müşteri grubu, rekabet durumu ile ürünün pazardaki rakip ve tamamlayıcı mallara ait bilgileri yer alır. Yatırım konusu belirlendikten ve üretilecek mamullere karar verildikten sonra aşağıdaki konular hk. pazar araştırması yapılmalıdır.

Ürünün nihai mal mi yoksa ara mal mı olduğu.Pazarlama hedefleri ve pazarlama stratejisi.Pazarlama organizasyonunun yapısı.Bölümün personel yapısı Hedef grupların seçimi ve özellikleri.Ürün türü stratejisi ve ürünün hayat seyri..Ürün ve ürün gruplarına göre katkı marjları.Ürünün fiyat yapısı ve bu yapıyı etkileyen faktörler..Maliyetlerdeki artışın satışa yansıtılması.Tüketiciye ulaşma biçimi.Reklam araçları ve bütçesi.Yeni ürünlere karşı toplumun tutumu.Dağıtım kanalları ve stratejisi.Ürünlere yönelik servis olanakları.Yeni teknoloji kullanımından yararlanma olanakları.Dış satım olanakları ve olası dış pazarlar ile bu alanlardaki güçlükler.Üretimde kullanılan hammaddenin darboğaz olasılığı.

Tüm bu noktalar sonucu mamulün piyasa yapısı ortaya çıkmakta ve buna dayanan satış tahminleri yapılmaktadır. Bu tahminler için ise istatistiksel bazı yöntemler kullanılmalıdır. Bu yöntemler ikiye ayrılır:

1)      İstatistik metotları:
        Zaman serileri
        Regresyon doğruları
        Çoklu korelasyon analizleri
2)     Piyasa bilgilerine dayanan kalitatif yöntemler:
      Anket metodu
Üst kademe veya uzman kişi görüşleri

EKONOMİK ANALİZ:
Bu bölümde ürünle ilgili ekonomik çevre koşulları açıklanmakta ve bölüm iki ayrı başlık altında incelenmektedir.
a)  Yatırım kapasitesinin seçimi: Kuruluş kapasitesinin; üretim teknolojisi, kapasite artırımı ile sağlanacak maliyet düşüklüğü, piyasanın coğrafi dağılımı, personel temini gibi faktörler arasından hangisi yönünden belirleneceğini gösterir.
b)  Kuruluş yeri seçimi:Bu bölüm iki aşamadan oluşmaktadır.
1.  Yatırımın uygulanacağı bölgenin seçimi 2.  Bölge içindeki kuruluş yerinin seçimi
1.Yatırımın uygulanacağı bölgenin seçimi: Piyasaya yakınlık ve ulaşım olanakları Girdilerin (hammadde,enerji,su,yakıt,işçilik) sağlanabilmesi DPT ce uygun görülen teşvik veya diğer kurumlarca sağlanabilecek avantajlar
1.    Bölge içindeki kuruluş yerinin seçimi:
Taşıma masraflarının minimuma indirilmesi :         Arsa, arazi temini ve inşaat olanakları§         Girdi olanaklarının maliyet yönünden sağlayacağı üstünlük Bölge seçiminde etkili faktörler ve kısa açıklamaları ise şöyledir:
Hammadde ve yardımcı madde:Fiziki ve kimyevi özellikleri ile modern işletmeciliğe  uygun, emniyetli, fiyatı elverişli ve iyi bir ulaştırma şebekesinin yakınında bulunmalıdır.
Taşımacılık:Bölgedeki yolların özellikleri, köprülerin kapasiteleri, liman, iskele gibi yerlerin kullanım şartları açısından elverişli; ve işletmeye taşıma ekonomisi ve avantajı sağlayan bir ulaştırma şebekesine bağlı veya bağlanması mümkün bir kuruluş yeri seçilmelidir.İnsan gücü:Maliyete çok büyük etkide bulunan işçilik ücretleri açısından çok dikkatli olunmalı ve insan gücü faktörüne gereken önem mutlaka verilmelidir.
Enerji – Yakıt Su:Enerji ve yakıt teminini en uygun ve ucuz şekilde gerçekleştirecek yer kuruluş yeri olarak seçilmelidir. Su ihtiyacı ise maliyet içindeki oranı ve üretim girdileri içindeki önemi dikkate alınarak karşılanmalıdır.
İnşaat maliyeti: 

Malzemenin kolayca elde edilebileceği ve en az maliyetle taşınabileceği yerler seçilmelidir.İklim şartları ve yer sarsıntısı:Hava sıcaklıklarının çalışanların verimi üzerinde etkisi vardır. Yer seçiminde özel inşaat gerektiren depreme maruz kalabilecek bölgelere dikkat edilmelidir.Teşvik tedbirleri.

Teşvik anlamında iki yol izlenebilir; ya altyapı tesisleri devlet tarafından yapılır yada vergi konusunda indirim-muafiyetler-kredi kolaylıkları söz konusu olur. Ayrıca kuruluş yeri genişleme yatırımlarına uygun olmalıdır.Artıklar:Kuruluş yeri üretimin çevreye zarar ve rahatsızlık vermeyeceği nitelikte seçilmelidir.Yani atıklar kolayca ve minimum maliyetle zararsız hale getirilmelidir.

1.    TEKNİK ANALİZ:

Bu bölüm daha çok teknoloji seçimi ve işletme içi yerleşim düzenine ilişkin sorulara açıklık getirir. Herhangi bir lisans, patent, know-how anlaşmasına gerek olup olmadığı bu bölümde incelenir. Fizibilite raporlarında teknik araştırma bölümü 3 ayrı şekilde incelenir.Üretim yöntemi seçimi ile ilgili etüt:     Seçilen metodun tarifi, eski uygulamaları,üstün ve aksayan yönleri    Alternatif üretim yöntemlerinin özellikler Gerekli teknik eleman ihtiyacı ve eğitim durumları    Lisans sahibinin öne sürdüğü mali koşullar    Yönetim sahibi işletmenin piyasada tanınmışlığı Makine ve donatım değerlendirmesi:    Seçilen makine ve teçhizatın üretim sistemine uygunluğu    Benzerleri arasından tercih edilme sebepleri    Yurtiçi veya yurt dışından sağlanan olanakları       Tedarik maliyetleri    Tesis ve montaj maliyetleri    İşletme maliyetleri    Yedek parça, onarım ve bakım durumu    Garanti süreleri    Makinelerin kapasitesi ve diğer özellikleri   

Makinelerin yerleşim planları ile iş akış şemasının oluşturulması

*Arazi, bina ve inşaat etüdü:*Arazi etüdü:*Doğal etkenler*Ekonomik etkenler*Yasal *etkenler:*Sosyal etkenler:*Politik etkenler*Bina ve inşaat etüdü:*Seçilen yerle ilgili inşaat etkenleri*Tesis ile ilgili arazi tanzim işleri*Ana fabrika yapıları*Yardımcı işletme binaları*Yapı şekli ve tercih edilme nedenleri*Montaj işlerine ait çalışmalar
İnşaat işlerinin ne şekilde yürütüleceği
Çevreye kurulacak sosyal tesislere uygunluk Teknik araştırmada kullanılan veri ve bulgular işletme için büyük önem taşır. Çünkü bir yandan işletmenin teknolojisi hakkında bilgi verirken diğer yandan da finansal araştırmaya temel oluşturmaktadır.

1.    FİNANSAL ANALİZ: Fizibilite etüdü işletme için yapılan ilk planlama çalışmalarıdır. İşletme kurulduktan sonra karşılaşılabilecek tüm sorunlar araştırılarak bunlara çözüm yolları üretilir. Bu alandaki en önemli araştırmalardan biri de işletmenin finansal sorunlarına nasıl çözüm bulabileceği dir.

Bu tür analizlerde yatırım tutarı, birim üretim maliyeti, işletme sermayesi tutarını yatırım tamamlandıktan sonra oluşacak kar hesaplanmaktadır. Yatırım tutarı belirlenirken sabit sermaye yatırımları ve işletme sermayesine olan ihtiyaçlar olmak üzere iki kısımda incelenir. Sabit sermaye yatırımları işletme kurulup faaliyete geçene kadar olan harcamalar toplamını, işletme sermayesi ise işletmenin üretime geçip faaliyetlerini sürdürebilmesi için gerekli döner varlık toplamını ifade etmektedir.

HUKUKİ ANALİZ : İşletmenin hukuki yapısına ilişkin bilgiler bu kısımda ele alınır. Yatırım için izlenecek yasal prosedürler, yasal izinler, ticari unvanların alınması, kurumsal yapının oluşması, bu kısımda ele alınır.Devlet tarafından belli yörelerde, belli sektörlerde yapılan yatırımlar teşvik kapsamında ele alınarak bazı yatırım avantajları sunulmaktadır. Yapılacak yatırımla ilgili teşvik imkanlarının araştırılması ve faydalanabilme şartlarını temini hukuki analizler kısmında bahsedilmesi gereken konulardır.

Değerlendirme:
Ekonomik, teknik ve finansal araştırmalarla elde edilen bilgiler değerlemeye tabi tutulur. Burada projenin yeterli karlılığı sağlayıp sağlamadığını bakılır. Burada önemli olan nokta yatırımların ve harcamaların bugünkü değerlerinin belirlenebilmesi ve bu değere göre kararların alınmasıdır. Bu aşamada net bugünkü değer yöntemi kullanılır. Bu yöntem farklı zamanlardaki nakit giriş ve çıkışları arasındaki ilişkiyi, paranın zaman değerini de göz önüne alarak inceler. Projenin tüm nakit giriş ve çıkışları, bugünkü değere indirilerek aralarında karşılaştırmalar yapılır.Projenin hesaplanan nakit girişlerinin bugünkü değeri, yatırım harcamalarının bugünkü değerinden fazla ise proje kabul edilir. Aksi halde işletmeyi kurmak karlı değildir

Bu aşamadan sonra işletmeni verimlilik ve karlılık hesapları yapılır ve işletmenin kurulmasına yönelik veriler  çıkarılır.
FİZİBİLİTE  RAPORLARINDA GÖRÜLEBİLECEK EKSİKLİKLER
Pazar etüdünün yetersiz olmasın      Yatırım tutarının aşırı iyimserlik ile tahmin edilmesi  Projenin faaliyet dönemindeki gelirlerinin yüksek veya giderlerinin düşük hesaplanması      Kuruluş yeri seçilirken alternatiflerle mukayese yapılmamış olmasın      Kapasite seçimine gereken önemin verilmemesi      Teknoloji makine ve teçhizat seçiminde hatalarn      Finansman planının iyimser hazırlanmasın      Termin planının gerçekçi olmaması